نقش تربیت در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی (با تأکید بر اهداف، اصول، روش‌ها وشیوه‌های تربیت اسلامی)

نوع مقاله: تخصصی

نویسنده

دانشیار دانشگاه شاهد

چکیده

این مقاله می‌کوشد تا نقش تربیت در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی را به تصویر بکشد و راهکارهای تربیتی مناسب در این رابطه ارائه دهد. در این زمینه، تحقیق به دنبال پاسخ به سؤالاتی از این جمله است: نقش کلی تربیت در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی چیست؟ اهداف تربیتی پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی کدامند؟ اصول، روش‌های، شیوه‌های تربیتی پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی کدامند؟ این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش پژوهش، تحقیق کیفی از نوع تحلیل محتوای استقرایی (تحلیل محتوای متعارف) است که بر اساس آن به تبیین مطالب مرتبط با مواجهه تربیتی با آسیب‌های اجتماعی بر تأکید بر مبانی دینی پرداخته می‌شود. از جمله یافته‌های مهم تحقیق اینکه، از منظر تربیتی پیشگیری بهترین راه مقابله با آسیب‌های اجتماعی است. اقدامات پیشگیرانه ‌به‌عنوان مهم‌ترین راهکار برای مبارزه با آسیب‌های اجتماعی، در نظام آموزشی شامل دو بخش است: نخست از رویکرد فعالیت پیشگیرانه عبارت است از: تمرکز بر آگاه‌سازی متربی و در مرحلۀ دوم تقویت مهارت‌های اجتماعی. 10 هدف تربیتی، 15 اصل تربیتی و12 شیوۀ تربیتی مواجهه با آسیب‌های اجتماعی شناخته و ارائه گردید. در ادامه پیشنهادهای تربیتی در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی در مراکز آموزشی ارائه گردید. آنچه که مسلم است این است که جوامعی که به نظام تعلیم و تربیت ‌به‌عنوان عامل بازدارندگی و کاهش آسیب‌های اجتماعی توجه دارند، موفقیت مطلوب‌تری را کسب نموده‌اند. اولویت‌هایی را که در این مسیر باید به آن توجه کرد عبارتند از: تمرکز ویژه بر برنامه‌های پیشگیری اولیه در مدارس همراه با طراحی و استقرار نظام آموزش درسی و کمک درسی پیشگیری با تأکید بر اجرای آن مبتنی بر الگوی آمایش سرزمین

کلیدواژه‌ها


آسیب‌های اجتماعی، مسئله‌ای نگران‌کننده و جزو موضوعاتی است که زیرساخت‌های جامعه را هدف قرار داده است، آسیب‌هایی چون اعتیاد، حاشیه‌نشینی، طلاق و... همگی می‌توانند اساس جامعه را دچار اشکالات و تنش کنند (رحمانی فضلی، 1395). آسیب‌شناسی اجتماعی مطالعه و ریشه‌یابی بی‌نظمی‌ها، ناهنجاری‌ها و آسیب‌هایی نظیر بیکاری، اعتیاد، فقر، خودکشی، طلاق و... همراه با علل و شیوه‌های پیشگیری و درمان آنها و نیز مطالعه شرایط بیمارگونه و نابسامانی اجتماعی است. به عبارت دیگر، مطالعه خاستگاه اختلال‌ها، بی‌نظمی‌ها و نابسامانی‌های اجتماعی، آسیب‌شناسی اجتماعی است (ر.ک: افلاکی و همکاران، 1393). رهبر انقلاب اسلامی در این زمینه می‌فرمایند: «آسیب‌های اجتماعی مانند آسیب‌های طبیعی‌اند؛ مانند زلزله که می‌تواند بنای خانه‌ها را تخریب کند، این آسیب‌ها بنیان خانواده و اجتماع را بر هم می‌ریزد. اگر به موقع شناخته شود و یا پیشگیری شود، احتمال کاهش خسارت‌ها افزایش خواهد یافت، اما اگر نسبت به آن غفلت شود؛ خدای نکرده ممکن است بنای جامعه را متزلزل کند» (مقام معظم رهبری، 1365).

امروزه آسیب اجتماعی که به سرعت در حال گسترش است، بزرگ‌ترین ضربه و خطر برای هر جامعه‌ای محسوب می‌شود و نمی‌توان از کنار آن به راحتی گذشت و هر چند «از نگاه جامعه‌شناسانه، وجود آسیب‌های اجتماعی در هر اجتماع بشری امری طبیعی باشد، اما در شأن کشوری که آرمان «ساخت تمدن نوین اسلامی» دارد، به هر میزان، ولو اندک هم شایسته نیست» (مقام معظم رهبری، 2/بهمن/1395). دین اسلام تمام گستره وجودی انسان را دربر می‌گیرد و همة نیازهای او را پوشش می‌دهد و بر اساس شناخت ماهیت انسان و توجه به ابعاد گوناگون شخصیت وی، با آگاهی از تمایلات درونی و خواسته‌های ذاتی و طبیعی انسان، اهداف و ارزش‌هایی برای او ترسیم می‌کند؛ اسلام برنامه سالم‌سازی است. این سلامت در سایه تسلیم در برابر مشیت الهی و اجرای دستورات و قوانین حیات‌بخش او به دست می‌آید؛ بنابراین بدیهی است که در همه قوانین و مقررات و برنامه‌ها، اسلام راه را برای آرامش خیال و سلامت روان انسان آماده می‌سازد (بختیاری‌پور و همکاران، 1395). آسیب‌های اجتماعی پدیده‌های واقعی، متغیر، قانونمند و قابل کنترل و پیشگیری هستند (جوکار و همکاران، 1396) و در اکثر جوامع وجود دارند و تأثیر‌ خود را می‌گذارند. اما آنچه جوامع مختلف را در این مورد از هم متفاوت می‌سازد، نوع نگرش این جوامع به علل به وجود آورنده آسیب‌ها و راهکارهای اصلاح و بهبود آن است. ‏یک آفت و آسیب براى جامعه‏اى آسیب و براى جامعه‏اى دیگر، عادى و بهنجار جلوه کند.

اهمیت بحث آسیب‌های اجتماعی در حدی است که مقام معظم رهبری دربارۀ آن می‌فرمایند: «برای آن نباید شب روز و شناخت» (29/اردیبهشت/1395) این عملیات جهادی و مقاوم‌سازی اجتماعی (11/اردیبهشت/1395)، همۀ دستگاه‌ها باید وسط میدان بیایند، همۀ دستگاه‌ها باید نقش‌آفرینی کنند، هم دستگاه‌های دولتی- منظورم قوۀ مجریه است- هم دستگاه‌های غیر قوۀ مجریه مثل مجلس، مثل قوۀ قضائیه، مثل نهادهای انقلابی. همه باید نقش‌آفرینی کنند، باید نقش خودشان را، سهم خودشان را مشخصاً پیدا کنند، بفهمند چه هست، و آن سهم را به بهترین وجهی، با شتاب متناسب انجام بدهند (11/اردیبهشت/1395)، یک کار فوق عادت انجام بگیرد، یک تلاش مضاعف انجام بگیرد (11/اردیبهشت/1395)، ما باید به این قضیه در سطح جامعه حساس باشیم و به فکر علاج باشیم ... در واقع اهتمام ما به وضعیت مردم مثل اهتمام ما به داخل خانوادۀ خودمان باشد (11/اردیبهشت/1395). بحث آسیب‌های اجتماعی موضوعی مهم در عرصه سیاست‌گذاری اجتماعی در کشور ما است. در ماده ۹۷ برنامۀ چهارم توسعه به موضوعات اجتماعی و آسیب‌های اجتماعی اشاره شده بود همچنین در قانون برنامه ششم توسعه دو ماده به طور ویژه به آن اختصاص پیدا کرد؛ بخش 15 برنامۀ ششم به مبحث «بیمه اجتماعی، امور حمایتی و آسیب‌های اجتماعی» اختصاص یافته است. بر اساس مادۀ 80 برنامه، دولت مکلف است طبق قوانین مربوطه و مصوبات شورای اجتماعی به منظور پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی، نسبت به تهیه طرح جامع کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی با اولویت اعتیاد، طلاق، حاشیه‌نشینی، کودکان کار و مفاسد اخلاقی اقدام کند؛ به گونه‌ای که آسیب‌های اجتماعی در انتهای برنامه به بیست و پنج درصد (25%) میزان کنونی کاهش یابد، در یکی از محورهای این ماده اشاره شده که از بروز آسیب‌های اجتماعی از طریق اصلاح برنامه‌ها و متون درسی دوره آموزش عمومی و پیش‌بینی آموزش‌های اجتماعی و ارتقای مهارت‌های زندگی پیشگیری اولیه به عمل آید.

بیان مسئله

در فرهنگ فارسی معین «پیشگیری» به‌معنای جلوگیری کردن و پیش‌ از بیماری اقدام کردن معنا شده است. در حوزه آسیب‌های اجتماعی پیشگیری عبارت است از: اقداماتی که در راستای بررسی افراد جامعه و یا محیط اجتماعی جهت جلوگیری از برخی مخاطرات و یا پیشامدها و آثار تبعی آن مورد توجه قرار گرفته و به کار بسته می‌شود (حیدری، 1390). آسیب‌های اجتماعی در سطوح مختلف نمایان شده و در صورت عدم توجه همچون سیلی ویرانگر دامان تمام آحاد جامعه را دربر خواهد گرفت و تبعات ناگوار اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بر جای خواهد گذاشت. کشور ما نیز از بروز آسیب‌های اجتماعی و جرائم مستثنا نبوده و نخواهد بود و از گذشته با آن روبرو بوده است و مداخلاتی نیز برای کنترل و کاهش آن صورت گرفته است اما رشد این پدیده معلول عوامل مختلفی می‌باشد امروزه کشور در این زمینه با شرایطی مواجه است که توجه به برنامه‌ریزی مناسب در خصوص کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر می‌کند که برخی از آنها عبارتند از:

- افزایش آمار آسیب‌های اجتماعی؛

- کاهش سن آسیب‌دیدگان اجتماعی؛

- مهاجرت بی‌رویه و گسترش مناطق حاشیه‌نشین؛

- شیوع و بروز مشکلات اجتماعی به دلیل جمعیت جوان.

 

لذا در جامعه کنونی با توجه به تشدید و گسترش روزافزون آسیب‌های اجتماعی، پرداختن به این معضل ضرورتی انکارناپذیر است، بخصوص با افزایش آسیب‌ها و انحرافات مختلف و گوناگون اجتماعی مانند اعتیاد به انواع مواد مخدر، مسکرات، افزایش طلاق، افزایش انحرافات جنسی، واقعیت‌های تلخ و ناگواری است که امروزه شاهد آن هستیم. محققان درباره تأثیر مذهب، محیط‌های مذهبی و آداب و رسوم دینی در سلامت روانی افراد، بهداشت روان جامعه و بهبودی بیماران روانی و مقاوم کردن افراد در برابر رخدادهای دردناک و ایجاد آرامش، تحقیقاتى انجام داده‌اند و به دستاوردهای مهمی رسیده‌اند. با وجود اختلاف روش‌ها، محیط‌ها و موضوعات مورد بررسی؛ تقریباً همه این پژوهش‌ها تأیید می‌کنند که در محیط‌های مذهبی و جامعه‌هایی که ایمان مذهبی در آنها بیشتر است، میزان اختلال‌های روانی و به‌ویژه افسردگی به طور محسوسی کمتر از میزان آنها در محیط‌ها و جوامع مذهبی است و افراد مذهبی به‌طورکلی از سلامت روانى بیشتری در مقایسه با دیگران برخوردارند (صالحی و صادقى‌راد، 1390). مطالعاتی که تاکنون انجام گرفته نشان داده‌اند که مذهب نقش بسیار مؤثری در ارتقاء سلامت روان و در نتیجه کاهش آسیب‌های اجتماعی دارد. حضور مداوم در کلیسا و کنیسه با 40 تا 50 درصد تقلیل در افسردگی، آمار پایین خودکشی، نقصان اختلالات ناشی از اضطراب، میزان کمتر مصرف الکل و مواد مخدر، حمایت اجتماعی بیشتر، آسایش بیشتر، خوشبختی، ثمربخشی، افزایش اتکا به نفس، رضایت بیشتر از زندگی همراه است (به نقل از: بختیاری‌پور و همکاران، 1395). نتایج پژوهش استوارد و جو (1998) در مورد 121 دانشجو نشان داد که روحیه مذهبی به صورت چشمگیری با سلامت روان و سازگاری در ارتباط است و افرادی که بیش از همه خود را مذهبی می‌دانند از دیگران سازگارترند و بیشترین عملکرد تحصیلی را دارند. پژوهش ایلخانی و بحرینیان در مورد نماز ‌به‌عنوان نماد پایبندی به اسلام نشان داد نماز نقش مهمی در دوری از گناهان به‌ویژه خودکشی داشته است. همچنین نتایج نشان داد که نماز بر شخصیت جوانان نقش مؤثر و تأثیر مثبت دارد. نماز بر برخی از مؤلفه‌های شخصیت از جمله روابط اجتماعی، رفتار پسندیده، بینش، بهنجاری شخصیت، وظیفه‌شناسی و... تأثیر مثبت دارد (احمری و احمدی‌ازقندی، 1391، به نقل از: بختیاری‌پور و همکاران، 1395).

بنابراین، ازآنجاکه دین اسلام برای همه ابعاد زندگی بشر برنامه دارد (باقری، 1384) آشنایی و بهره‌گیری از قرآن - ‌به‌عنوان مهم‌ترین منبع اصلی دین اسلام و کتاب هدایت و سعادت بشر - که سازوکارهای معرفتی و اخلاقی را به منظور پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، بیان می‌کند (بیگلری و مرادی، 1395). هر کشور بنا بر دیدگاه‌ها و رویکردهای حاکم، با شیوه‌های متفاوت به دنبال تدابیر مناسب برای مواجه با چالش‌های آسیب‌های اجتماعی است. یکی از راه‌های برون‌رفت از این چالش‌ها، بهره‌برداری از راهکارهای تربیتی دین در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی است.

از سوی دیگر، به دلایل گوناگون نظیر شتاب‌زدگی، تحرک روزافزون جوامع کنونی، اشتغال همزمان والدین در خارج از خانه و کاهش ارتباط صمیمانه والدین و فرزندان، دانش‌آموزان دچار برخی آسیب‌ها و ناهنجاری‌ها می‌شوند که بازنگری در اصول، روش، الگو و مبانی تربیتی می‌تواند تا حدی در جهت کاهش آسیب‌ها راهگشا باشد. تعلیم و تربیت در زندگی بشر مهم‌ترین و اساسی‌ترین جنبه زندگی است؛ به گونه‌ای که انحراف در آن باعث انحراف در همه امور زندگی می‌شود. در اسلام به این موضوع مهم توجه بسیار شده و قواعد مناسبی برای رشد انسان تعیین شده است (مطهری، 1383) تا جایی که در قرآن مجید، فلسفه بعثت انبیا و ارسال رسل، آموزش و پرورش برشمرده شده است در پرتو آموزش، انسان‌ها متحول می‌شوند. بر پایه نظام آموزشی و تربیتی یک جامعه است که نظم و انضباط اجتماعی حالت نهادی به خود می‌گیرد و عموم مردم به طرف فرهنگ و توسعه حرکت می‌کنند. کشورهایی که به آموزش و پرورش توجه کرده و امکانات مادی و معنوی خود را در اختیار این نهاد قرار می‌دهند، راه توسعه و پیشرفت را سریع‌تر طی می‌کنند (نایب‌پور و موسوی، 1395). اگر آموزش مبتنی بر اصول تربیت اسلامی در مدارس صورت گیرد، می‌تواند نقش بسیار مهمی را در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی ایفا کند.

در تربیت اسلامی، هدف غایی تربیت حیات طیبه و رسیدن به قرب الی‌الله است. راه رسیدن به این هدف از کانال تعلیم و تربیت امکان‌پذیر است.

بروز ناهنجاری‌های رفتاری و عدم توجه به مقررات، ارزش‌ها و انضباط اجتماعی در بین برخی از جوانان نشانه‌های نوعی خلأ در نظام تعلیم و تربیت است که تأثیرگذاری آموزش‌های ارائه شده در زمینه موضوعات اجتماعی را با تردید مواجه کرده است. لذا برای اتخاذ راهبرد مهم پیشگیری، می‌توان با طراحی علمی برخی آموزش‌ها که دارای جذابیت است و بر اساس اصول، روش‌ها و مبانی درستی استوار است در دانش‌آموزان مصونیت لازم را ایجاد کرد.

با توجه به اینکه اسلام به پیشگیرى بیش از درمان و اصلاح اهتمام دارد، لذا نقش آموزش و پرورش در پیشگیری با توجه به طیف فراوان مخاطبانش بی‌بدیل است. ازآنجایی‌که پیشگیری همواره ساده‌تر، عملی‌تر و کم هزینه‌تر از درمان است، اهمیت بسیار بالایی دارد. رهبر انقلاب اسلامی در این زمینه می‌فرمایند: «آسیب‌های اجتماعی بنیان خانواده و اجتماع را برهم می‌ریزد. اگر به موقع و به هنگام شناخته شود و یا پیشگیری شود، احتمال کاهش خسارت‌ها افزایش خواهد یافت. اما اگر نسبت به آن غفلت شود؛ خدای نکرده ممکن است بنای جامعه را متزلزل کند» (مقام معظم رهبری، 2/اردیبهشت/1395). گسترش آسیب‌های اجتماعی قابل توجه است، این امر می‌تواند بیانگر وجود نوعی خلأ در نظام آموزش و پرورش باشد، لذا ترسیم الگوی تربیتی اسلام در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی می‌تواند در این زمینه راهگشا باشد. راهبردهای پیشگیری اولیه را می‌توان به سه شاخه خانواده‌محور، مدرسه‌محور و اجتماع‌محور تقسیم کرد. در این مقاله، بیشتر تأکید بر راهبردهای پیشگیری مدرسه‌محور است.

در حال حاضر از نظر شاخص‌ها در حوزه آسیب‌های اجتماعی در وضعیت مناسبی قرار نداریم. به همین دلیل، باید برنامه‌ریزی اساسی برای کنترل و کاهش این آسیب‌ها در زمینه تربیتی انجام شود. براین‌اساس و با توجه به:

- تأکید سند چشم‌انداز توسعه کشور در زمینه آسیب‌های اجتماعی،

- تأکید مقام معظم رهبری برای کاهش آسیب‌های اجتماعی،

- عدم توجه کافی به نقش و جایگاه تربیتی نظام آموزشی در زمینه پیشگیری از آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی و درگیر شدن اکثر خانواده‌ها با مشکلات اقتصادی و معیشتی و کم‌توجهی به مسائل تربیتی فرزندان،

- ساختار جوان جامعه و شکاف بین نسلی و افزایش جمعیت بیکار و افزایش روزافزون آسیب‌های اجتماعی،

 

تربیت و ساختار مدرسه در برنامه‌های وسیع پیشگیری سهم بسزایی دارد. هزینه مداخلاتی که از طریـق مدرسه صورت می‌گیرد، نسبتاً کمتر است. بعد از والدین، معلمان بیش از سایر افراد بالغ با دانش‌آموزان ارتباط دارند. آموزش معلمان در مورد آسیب‌های اجتماعی و یا اختلالات روانی به ویژه مشکلات خلقـی، شـیوه برخـورد بـا آن و چگونگی ارجاع موارد به مراکز مشاوره و درمان موجب می‌شود تا معلمـان ‌به‌عنوان مراجـع مهـم شناسایی و ارجاع، عمل نمایند نقش تعلیم و تربیت رسمی ‌به‌عنوان راهی برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی بی‌بدیل است. در این پژوهش به تبیین اهداف، اصول، روش‌ها و فنون تربیتی پیشگیری از آسیب اجتماعی مبتنی بر آموزه‌های دینی پرداخته خواهد شد.

اهداف پژوهش

- تعیین نقش تربیت در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی،

- تبیین اهداف، اصول، روش‌ها، فنون (شیوه‌ها) تربیتی پیشگیری از آسیب اجتماعی.

سؤالات پژوهش

1. نقش کلی تربیت در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی چیست؟

2. اهداف تربیتی پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی کدامند؟

3. اصول تربیتی پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی کدامند؟

4. روش‌های تربیتی مواجهه با آسیب‌های اجتماعی کدامند؟

5. شیوه‌ها و فنون تربیتی مواجهه با اسیب اجتماعی کدامند؟

مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش

الف. مبانی نظری

از پیشگیری آسیب‌های اجتماعی تقسیم‌بندی مختلفی شده است که به تعدادی از آنها اشاره خواهد شد.

1. انواع پیشگری بر اساس سطوح آن

- سطح اول: اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی،

- سطح دوم: ارائه خدمات،

- سطح سوم: بازتوانی و توانمندسازی،

2. انواع پیشگیری بر اساس زمان

- پیشگیری کوتاه‌مدت،

- پیشگیری میان‌مدت،

- پیشگیری بلندمدت،

3. انواع پیشگیری مبتنی بر جامعه تحت پوشش

- پیشگیری جامع یا کلی (prevention universal): دربر گیرندة راهبردهایی است برای پیشگیری از نشانه‌های اولیه آسیب‌های اجتماعی در کل مدرسه یا دانشگاه است.

- پیشگیری برگزیده (selective prevention): دربر گیرندة آن نوع راهبردهای پیشگیری است که برای گروه‌های هدف تدارک دیده شده است، مانند تحصیل‌کنندگان بی‌بضاعت یا دانش‌آموزانی که والدین معتاد دارند.

- پیشگیری الزامی (indicated prevention): راهبردهای ایجاد شده در این نوع پیشگیری برای دانش‌آموزانی است که به آسیب مبتلا شده‌اند (دهقانی و جزایری، 1383، ص 17).

به‌طورکلی می‌توان با توجه به انواع پیشگیری‌های اشاره شده، دو رویکرد اصلی پیشگیرانه در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی را مطرح کرد: رویکردهای موسع و مضیق در پیشگیری.

رویکرد موسع (فراگیر): هر اقدامی در زمینۀ مبارزه با آسیب‌های اجتماعی، حتی پاسخ‌های کیفری و جبران خسارت از آسیب‌دیدگان را پیشگیرانه محسوب می‌کند. این بینش فراگیر و تمامیت‌خواه از پیشگیری اخیراً در بسیاری از کشورها مطرح شده است. در این رویکرد پیشگیری یک هدف است، ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﺗﻮﺟـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮﺩ و هر وسیله و ابزاری که برای دستیابی به این هدف به کار رفته شود، ‌به‌عنوان یک ابزار پیشگیرانه مورد توجه قرار می‌گیرد.

رویکرد مضیق: در این رویکرد، پیشگیری عبارت است از: شیوه‌های غیر قهرآمیز جهت کنترل آسیب‌های اجتماعی از طریق حذف یا محدود سازی عوامل آسیب و نیز از طریق مدیریت مناسب عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی که فرصت‌های مناسب ارتکاب آسیب را فراهم می‌آورد (ابراهیمی، 1388، ص 37).

تدابیر پیشگیرانه به‌ویژه قبل از وقوع آسیب، مد نظر است. لذا هر چند برخوردهای قهرآمیز برای امنیت اجتماعی ضرورتی انکارناپذیر است، اما پیشگیری قبل از وقوع جرم یا آسیب و روش‌های آگاهی‌بخشی مد نظر و توصیه منظر دینی است. در پیشگیری آموزش محور تلاش می‌شود که کودک با فکر و اندیشه، نوجوان جامع‌پذیر و جامعه‌گرا و در بزرگسالی مسئولیت‌پذیر تربیت شده و پا به عرصه اجتماع بگذارد. برای رسیدن به چنین هدفی، نظام آموزش رسمی و غیررسمی، خانواده و جامعه مکمل هم هستند. چنانچه هر یک از ارکان این مثلث به وظایف خویش عمل ننماید، آسیب ظاهر می‌شود. در گروه سنی نوجوانی رفتارهای پر خطر، به دلیل اقتضائات سنی و ویژگی‌هایی همچون کنجکاوی، خطرجویی، هیجان‌خواهی و تمایلات مشابه به توجه بیشتری نیاز دارد، چرا که ممکن است زمینه مخاطرات مهم، آسیب‌های اجتماعی را فراهم کند.

ب. پیشینه پژوهش

پژوهشی که مستقیماً با موضوع تحقیق مرتبط باشد، یافت نشد. ازاین‌رو، پژوهش‌های زیر به طور غیرمستقیم با موضوع تحقیق مرتبط هستند.

پژوهش میرزایی (1395)، بر آن است تا با تدوین الگوی به‌کارگیری آسیب و سلامت تربیت دینی در قلمرو معادباوری نوجوانان با تأکید بر ذهنیت فلسفی، تصویر روشنی از آسیب‌های مربوط به معادباوری نوجوانان در حوزه اهداف، اصول و روش‌ها و معرفی شاخص‌های سلامت مربوط به آن در ارتباط با ابعاد مختلف ذهنیت فلسفی ارائه دهد. روش پژوهش از نوع توصیفی است. نتایج حاصل از تحقیق حاکی از این است که در منابع اسلامی، یعنی در قرآن و احادیث به عوامل مختلف ایجاد آسیب‌های اجتماعی اشاره شده است. از نظر اقتصادی به عواملی همچون فقر مادی خانواده، بیکاری، انحراف فکری ناشی از فقر، کفران نعمت، مال‌اندوزی، بخل ورزیدن و از نظر اخلاقی به عواملی همچون ابتلا و آزمون‌های الهی، احساس بی‌نیازی، کبر و غرور و نژادپرستی، پندار غلط مبتنی بر نیازمندی خدا، بیماردلی، هوای نفس و هوسرانی، مهر شدن دل‌ها، نگرش غلط به معاد در قرآن و روایات پرداخته شده است و راهکارهایی همچون توجه به فطرت الهی انسان، توجه به تربیت‌پذیری او، توجه به فرهنگ دینی با هدف تربیتی آن، توجه به روش‌های تربیتی قرآن می‌تواند در پیشگیری از این آسیب‌ها مؤثر باشد.

پژوهش موسوی (1390)، با عنوان «‌طراحی و تبیین الگوی عمومی تربیت دینی بزرگسالان در قرآن با تأکید بر وظایف مربی با مراجعه به آیات تربیتی قرآن» و گزارشاتی که این کتاب الهی از اقدامات تربیتی انبیای الهی ارائه کرده، تدوین یافته است. روش این پژوهش، تفسیر موضوعی است. ابتدا آیات مربوط جمع‌آوری و سپس دسته‌بندی و تحلیل شده، با استفاده از این گزاره‌ها، الگوی مدلی پنج ‌مرحله‌ای پیشنهاد می‌شود تا مسیر کاری مربی دینی را سامان دهد. این عناوین عبارتند از: 1. کسب صلاحیت، 2. ایجاد ارتباط، 3. دعوت به نگرش توحیدی، 4. دعوت به زندگی دینی، 5. ارزشیابی و تداوم تربیت.

در تحقیق محمدی و محمدی (1394) اشاره شده که یافته‌های علمی و تحقیقاتی روان‌پژوهان نشان می‌دهند که انسان‌های دیندار و برخوردار از اعتقادات مذهبی و نمازخوان، از سلامت روانی بیشتری برخوردارند. دانشگاه محیط اصلی علمی است و تأثیر اصلی در پرورش شخصیت علمی فرد دارد اما توجه به نماز در بین دانشجویان در کنار رشد علمی به رشد معنوی و شخصیت آنان منجر می‌شود.

در مقالۀ گذشتی و کاکاوند قلعه‌نویی (1393)، برخی از نکات تعلیمی مثنوی و تأثیرگذاری آن بر شنونده و کارکرد آن در حوزه آسیب‌های اجتماعی بررسی شده تا مشخص شود مولوی چگونه از آموزه‌های مبتنی بر تجربیات ارزشمند خود برای تعلیم و تربیت بهره برده است و چگونه می‌توان از این آموزه‌ها در کاهش و ترمیم آسیب‌های اجتماعی در دنیای معاص