تحلیل محتوای انحرافات قدرتمندان و ثروتمندان در پرتو آیات قرآن و نظریه‌ تضاد

شفق, غلام رضا; شرف الدین, سید حسین; صالحی زاده, عبدالهادی

تحلیل محتوای انحرافات قدرتمندان و ثروتمندان در پرتو آیات قرآن و نظریه‌ تضاد

نوع مقاله : تخصصی

نویسندگان

غلام رضا شفق ¹

سید حسین شرف الدین ²

عبدالهادی صالحی زاده ³

¹ دانشجوی دکتری موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)

² دانشیار گروه جامعه‌شناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ایران

³ استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان

چکیده

بسیاری از نظریات ساختاری- کارکردی تنها بر انحرافات اجتماعی تأکید دارند، براساس آیات قرآن نیز این موارد انحرافات‌ اجتماعی است؛ اما دسته‌ای دیگر از انحرافات بزرگ سیاسی و اقتصادی در آیات قرآن و نظریه تضاد مطرح می‌شود که دارای پیامدهای خطرناک‌تر و ابعاد پیچیده‌ترند. در این مقاله، مقولات این قبیل انحرافات با روش تحلیل محتوای کیفی از نظریه تضاد استخراج شده و سپس بر قرآن عرضه گردیده و مقولات نهایی استخراج گردیده است. در مجموع پنج مقوله نابرابری اجتماعی، احساس محرومیت، تحریف تعریف اعمال انحرافی، ظلم و تعدی توانمندان و برچسب کجروی مهمترین مقولات استخراج شده از نظریه تضاد بود. با مرور آیات و روایات و با توجه به تفاسیر و شرح آیات و روایات معلوم شد که این مقولات در متون دینی نیز ذکر شده است اما از لحاظ مبنایی و نحوه تبیین مقولات با نظریه تضاد متفاوت است. متون دینی، همانند نظریه تضاد، تنها به عوامل اقتصادی توجه نکرده، بلکه عوامل فرهنگی، سیاسی و حتی شخصیتی را نیز در تبیین این مقولات دخیل دانسته است. پس توانمندان از قدرت و ثروت تأثیر می‌پذیرند اما میزان تأثیر پذیری آنان متفاوت است؛ به گونه‌ای که برخی قدرتمندان و ثروتمندان نه تنها از قدرت و ثروت برای ظلم و تعدی و تحریف حقایق استفاده نکردند، بلکه آن را عامل خدمت به جامعه قرار دادند. همچنین برخی محرومین به دلیل محرومیت مادی دچار احساس محرومیت نشدند و در نهایت منحرف نگردیدند. پس طبق متون دینی قدرت و ثروت متغیرهای مهمی هستند؛ اما میزان تأثیرگذاری آنها بر افراد مختلف متفاوت است.

کلیدواژه‌ها

قدرت

ثروت

انحراف

محرومین

رفتار انحرافی

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن‌عاشور،‌ محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بدون مشخصات چاپ.
ابن‌‌عجیبه، احمد بن محمد، (1419ق)، البحر المدید فى تفسیر القرآن المجید، قاهره: ناشر: دکتر حسن عباس زکى.
ابن‌‌کثیر دمشقى، اسماعیل بن عمرو، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلى بیضون.
اندلسى ابو حیان، محمد، (1420ق)، البحر المحیط فى التفسیر، بیروت: دار الفکر.
بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین، (1361)، ‏مخزن العرفان در تفسیر قرآن‏، ج8، ‏ تهران: ناشر: نهضت زنان مسلمان‏.
بیضاوى، عبدالله بن عمر، (1418ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، چ1، بیروت: دار احیاء التراثالعربى.
ترنر، جاناتان اچ، (1382)، ساخت نظریه جامعه‌شناسی، ترجمه دکتر عبدالعلی لهسائی زاده، چ 2، شیراز: نوید شیراز.
تمیمی آمدی، عبدالواحد، (1366)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات.
جعفری، محمدتقی، (1376)، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، ج6، چ7، تهران: دفتر نشر فرهنگ ‏اسلامى.
خراسانی، محمد مظلوم، (1385)، بررسی مسائل اجتماعی ایران، چ2، مشهد: دانشگاه فردوسی.
داورپناه، ابوالفضل، (1383)، انوار العرفان، قم: بوستان کتاب.
راغب، (1375)، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن،‌ ج1، چ 2، تهران: انتشارات مرتضوى.
ریتزر، جورج و داگلاس گودمن، (1390)، نظریه جامعه‌شناسی مدرن، ترجمه: خلیل میرزایی و عباس لطفی زاده، تهران: جامعه‌شناسان.
سلیمی، علی و محمد داوری، (1385)، جامعه‌شناسی کجروی، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
سمرقندی، نصر بن محمد، بحرالعلوم، بدون مشخصات نشر.
طاهری، حبیب‌الله، (1384)، جامعه‌شناسی انحرافات، چ 1، تهران: سمت.
طباطبایی، سید محمدحسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏5، چ5، قم:، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم ‏.
طبرسی، فضل بن حسن، (1372)، مجمع‌البیان، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
طیب، عبدالحسین، (1418ق)، اطیب البیان، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
عاملی، ابراهیم، (1360)، تفسیر عاملی، تهران: صدوق.
عزیزى، یوسف، (1380)، ‏داستان پیامبران یا قصه‏هاى قرآن از آدم تا خاتم‏، چ1، تهران: انتشارات هاد، تهران.
فلسفى، محمدتقی،‏ (1368)، الحدیت ـ روایات تربیتى‏، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
فضل‌الله، محمدحسین، (1419ق)، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعة والنشر.
قرائتی، محسن، (1383)، تفسیر نور، چ11، تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن.
قطب بن ابراهیم شاذلی، (1412ق)، ‏فى ظلال القرآن‏ چ17، بیروت ـ قاهره: دارالشروق.
کمالی، علی، (1379)، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی نابرابری‌های اجتماعی، تهران: انتشارات سمت.
گرب، ادوارد، (1373)، نابرابری‌های اجتماعی (دیدگاه‌های کلاسیک و معاصر)، سیاهپوش و غرویزاد، تهران: نشر معاصر.
گیدنز، آنتونی، (1386)، جامعه‌شناسی، ترجمه محسن صبوری، چ3، تهران: نشر نی.
مترجمان، (1377)، تفسیر هدایت، چ1، مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
مجلسی، محمدباقر، (1386)، بحارالانوار، تهران، اسلامیه.
مسعودی، علی بن حسین، (1422ق)، مروج الذهب، ج3،‌ چ1، بیروت: دار احیاء تراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، ج2، چ1، تهران:، دار الکتب الإسلامیة.
ــــــــــــــــ ، (1375)، پیام ‏امام شرح‏ تازه ‏و جامعى ‏بر نهج ‏البلاغه، چ1، تهران: دارالکتب‏الاسلامیة.
ــــــــــــــــ ، الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم، مدرسه امام علی ابن ابی طالب، چ1، 1421ق.
ملا حویش آل غازى، عبدالقادر، (1382)، بیان المعانى، دمشق مطبعة الترقى.
میرزا خسروانى، علیرضا، (1390ق)، تفسیر خسروی، ج6، چ1،‌ تهران: انتشارات اسلامیه.
وایت، راب فیونا، هینز، (1383)، جرم و جرم‌شناسی، ترجمه علی سلیمی، چ1، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
ولد، جرج؛ برنارد، توماس و جفر اسنییس، (1380)، جرم‌شناسی نظری، ترجمه علی شجاعی، چ1، تهران: انتشارات سمت.
ویلیامز، فرانک پی و لین دی، ماری مک شین، (بهار 1383)، نظریه‌های جرم‌شناسی نظری، ترجمه حمید رضا ملک محمدی، چ1، تهران: نشر میزان.