دانشیار گروه فلسفه موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
چکیده
مسئلۀ اصلی این نوشتار، این است که برای اطمینانبخش بودن مطالعات توصیفی آسیبهای اجتماعی و انتساب آنها به فکر و اندیشۀ اسلامی، رعایت چه اصول و الزامات روششناختی لازم است؟ برای پاسخ به این پرسش، با تفکیک مطالعات توصیفی آسیبهای اجتماعی به پنج بخشِ تعریف، توصیف، تفسیر، تبیین و پیشبینی، تلاش شده تا با استفاده از روش استنباطی و با تکیه بر مبانی فکر اسلامی، الزامات روششناختی هر کدام از این بخشها را بیان کنیم. پرهیز از تعاریف حدی، سنجشپذیر بودن، همهجانبه بودن و تأثیرپذیری تعریف از نظام باورها و ارزشها، چهار اصل روششناختی تعریف است. صدق و کذبپذیری، جامعیت، استفاده از روش ترکیبی و وضوح و بیطرفانه بودن نیز چهار اصل روششناختی توصیفاند. ضابطهمندی، تأثیرپذیری از بینشها و گرایشها، استفاده از روشهای درونکاو و سنجشپذیر بودن نیز از الزامات روششناختی مقام تفسیرند. برخورداری از نگاهی کثرتگرایانه، سنجشپذیری، تحویلگرایی و کارآمدی نیز اصولیاند که در مقام تبیین باید مورد توجه قرار گیرند و بالاخره، دشواری، عدم قطعیت و سنجشپذیری نیز از قواعد و مسائلی است که در مقام پیشبینی آسیبهای اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرند.
راین، آلن، (1367)، فلسفهعلوم اجتماعی، ترجمۀ عبدالکریم سروش، تهران: علمی و فرهنگی.
رفیعپور، فرامرز، (1382)، تکنیکهای خاص تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
ـــــــــــــــ ، (1388)، سرطان اجتماعی فساد، تهران: شرکت سهامی انتشار.
رفیعی، حسن و همکاران، (1387)، روشهای تحقیق بین رشتهای در اعتیاد و سایر مشکلات و انحرافات آسیبهای اجتماعی (کیفی و کمی)، تهران: دانژه.
روحانی قوچانی، عزت، (1392)، بررسی تأثیر فردگرایی بر روی آسیبهای اجتماعی در دختران دبیرستانی شهر تهران، پایاننامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه الزهراء.
صدوق، محمدبن علی، (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علیاکبر غفاری، چ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علیئی، محمدولی و همکاران، (1395)، «واکاوی کاربست رسانه ملی در ارتقای سرمایه اجتماعی (با تأکید بر آسیبشناسی امنیت فرهنگی»، راهبرد دفاعی، دورۀ چهاردهم، ش 54، ص 125-154.
فرانکفورد، چاوا و دیوید نچمیاس، (1390)، روشهای پژوهش در علوم اجتماعی، ترجمۀ فاضل لاریجانی و رضا فاضلی، تهران: سروش.
فرخوندی، امیر، و همکاران، (1394)، «بررسی نگرش جوانان به کجروانه و ناهنجار بودن پدیده تکدیگری (مورد مطالعه: جوانان شهرستان شوش)»، توسعه اجتماعی، دورۀ نهم، ش 3، ص 141-174.
الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا(ع)، (1406ق)، مشهد: مؤسسه آلالبیت(علیهم السلام).
کلینى، محمدبن یعقوب، (1407ق)، الکافی، چ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیۀ.
محمدپور، احمد، (1389)، روش در روش؛ دربارۀ ساخت معرفت در علوم انسانی، تهران: جامعهشناسان.
محمدی، بیوک، (1387)، درآمدی بر روش تحقیق کیفی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مصباحیزدی، محمدتقی، (1391)، «اسلام و پیشگویی آینده؛ فرصتها و تهدیدها»، اسلام و پژوهشهای مدیریتی، سال اول، ش 4، ص 5-17.
ممتاز، فریده، (1381)، انحرافات اجتماعی: نظریهها و دیدگاهها، تهران: شرکت سهامی انتشار.
نایبی، هوشنگ و بهنام لطفی، (1394)، «تأثیر روابط و پیوندهای خویشاوندی بر میزان آسیبهای اجتماعی در استانهای کشور»، بررسی مسائل اجتماعی ایران، دورۀ ششم، ش 1، ص 1-26.
نظرنژاد، نرگس، (1381)، ماهیت و انواع تعریف، تبریز: دانشگاه تبریز.
وینچ، پیتر، (1372)، ایده علم اجتماعی و پیوند آن با فلسفه، ترجمۀ سازمان سمت، تهران: سمت.
