دوفصلنامه مطالعات اسلامی آسیب های اجتماعی

چکیده رشد جمعیتی در کشور در سال‌های اخیر، سیر نزولی داشته و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد ایران در آینده‌ای نه‌چندان دور با پدیده سالمندی و قدری دورتر، با کاهش بیشتر رشد جمعیت و نیز کاهش جمعیت روبه‌رو خواهد بود. این خود می‌تواند پیامدهای منفی زیادی را برای کشور به بار آورد. برای جلوگیری از این پیامدهای آسیب‌زا لازم است سیاست‌گذاران اجتماعی، به اجرای برنامه‌هایی مناسب برای خروج از این وضعیت آسیب‌زا با هدف حفظ پایایی و پویایی جمعیت، همت گمارند. این نوشتار بر این باور است که مسیر برون‌رفت از این وضعیت، احیا سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی با تکیه‌بر مبانی و ارزش‌های دینی و فرهنگ بومی است؛ ازاین‌رو، کوشیده است تا به ارائه الگویی فرهنگی برای افزایش باروری، مبتنی بر اندیشه دینی بپردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که الگوی دینی در سه سطح باورها، ارزش‌ها و هنجارها با شکل‌دهی به رفتارها، می‌تواند به افزایش باروری یاری رساند. روش پژوهش در مرحله گردآوری داده‌ها، اسنادی و کتابخآن‌های و در مرحله پردازش، توصیفی و تحلیلی است.

چکیده آسیب پژوهی و آسیب زدایی به‌ویژه در گستره اجتماعی از مهم‌ترین مراحل تحقیقات اجتماعی و مدیریت فرهنگ عمومی به شمار می‌روند. باوجود این‌که تحقیقات گسترده‌ای که در سه دهه اخیر درباره آسیب‌شناسی صورت گرفته است، بیشتر تحقیقات معطوف به «توصیف» و «تبیین» آسیب‌های اجتماعی بوده و تحقیقات اندکی در حوزه «مدیریت» و «کنترل» آسیب‌های اجتماعی و اصلاح رفتارهای اجتماعی صورت گرفته است. مسئله اصلی نوشتار حاضر این است که برای آسیب پژوهی و آسیب زدایی اجتماعی چه ملاحظات یا پیش‌نیازهای علمی و عملی را باید مدنظر داشت؟ در پاسخ به این پرسش با روش تحلیلی به چهار ملاحظه در حوزه آسیب پژوهی و سه ملاحظه در حوزه آسیب زدایی رسیده‌ایم. توجه به «چندعاملی بودن آسیب‌های اجتماعی»، «عدم اکتفا به راه‌حل‌های درونی»، توجه به «دشواری آسیب‌شناسی» به‌عنوان آخرین مرحله تحقیقات اجتماعی و «ایجاد مطالبه عمومی و گفتمان ‌سازی اصلاح‌گری اجتماعی» به‌عنوان چهار ملاحظه علمی مهم در حوزه آسیب پژوهی موردتوجه قرار گرفته است و توجه به «دشواری آسیب زدایی» و تغییر عادت‌های رفتاری، توجه به «تدریجی بودن تغییر رفتار» و لزوم کار جهادی و بی‌وقفه و «عدم جواز درنگ» در آسیب زدایی به‌عنوان سه ملاحظه عملی مهم در آسیب زدایی در این نوشتار موردبحث قرار گرفته‌اند.

چکیده پدیده «شهرت» و نامداری از گذشته‌های دور همواره در جوامع وجود داشته است. بااین‌وجود، با ظهور و گسترش رسانه‌های نوین ارتباطی، نوع جدیدی از شهرت تحت عنوان فرهنگ شهرت (سلبریتی) شکل گرفته است. فرهنگ شهرت در حوزه‌های متعددی از زندگی جمعی انسان‌ها ازجمله سبک پوشش تأثیرگذار بوده است. در آغاز لباس و سبک پوشش زمانی صرفاً وسیله‌ای برای رهایی انسان‌ها از گرما و سرما و همچنین متمایز کردن ویژگی‌های فرد به شمار می‌آمد، اما امروزه سبک پوشش به‌مثابه عمل اجتماعی و رفتار معنادار در جامعه رواج یافته که تحت تأثیر عوامل مختلف ازجمله فرهنگ شهرت دگرگونی‌هایی را تجربه کرده است. بررسی آسیب‌های فرهنگ شهرت بر سبک پوشش از منظر اسلام مسئله پژوهش حاضر است. روش انجام پژوهش در مرحله گردآوری داده‌ها، اسنادی و در مرحله تحلیل داده‌ها، تحلیلی و استنباطی است و نیز از روش‌های متعارف در علوم اسلامی در جهت فهم بهتر آموزه‌های اسلام بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد از دیدگاه اسلام، فرهنگ شهرت چهار آسیب مهم برای سبک پوشش به دنبال دارد: 1. جلوه گرایی، 2. مصرف‌گرایی، 3. مدگرایی و 4. تغییر ارزش‌های اجتماعی پوشش.

چکیده انحراف و کجروی و راه های مقابله با آن یکی از مسائل مهم اجتماعی بوده که اکثر جوامع از جمله جامعه ما را بخود مشغول کرده است. با توجه به اینکه کشور ما یک جامعه اسلامی می باشد، موثرترین و بهترین راهی که می توان برای پیشگیری و مقابله با انحرافات در نظر گرفت، رجوع به نظریه های منسجم در حوزه انحرافات و بومی سازی آنها متناسب با ارزشها و هنجاهای جامعه اسلامی می باشد. تا با ترسیم الگویی اسلامی، قدمی موثر برای رفع کجروی برداشته شود.
در همین راستا ،مقاله حاضر از میان نظریه های گسترده در حوزه انحرافات، نظریه پدیدارشناختی کجروی را تحت عنوان «بررسی رویکرد پدیدارشناختی کجروی بر اساس قرآن و روایات»مورد بررسی قرار داده و با تحلیلی نقدگونه، سعی براین داشته که با استفاده از روش تحلیل محتوای توصیفی و کیفی که نوعی نقد و سخن سنجی نیز می باشد، بخشی از محورهای اصلی رویکرد های پدیدارشناختی کجروی را به عنوان مقوله گرداوری نموده و بصورت پرسش بر قرآن و روایات عرضه کرده و پاسخ آن را در قالب توصیف دیدگاه های قرآنی و روایی بدست آورد.نتایج بدست آمده از این پژوهش نشان می دهد که صرف نظر از نقدهای هستی شناسی،معرفت شناسی و انسان شناسی وارد بر مبانی رویکردهای پدیدارشناختی کجروی، گزاره های قرآنی و روایی با بسیاری از محورهای برگزیده نظریه پدیدارشناختی کجروی همسویی داشته است

چکیده تجمل‌گرایی به عنوان امری ذاتی و میلی فطری و به معنای میل و گرایش به زیبایی و نمایش آن، در قالب افعال اختیاری و در ابعاد مختلف زندگی بروز و ظهور می‌کند. این فعل اختیاری همچون سایر افعال اختیاری که از منظر اخلاق اسلامی به خوب و بد متصف می‌شود از افراط و تفریط که از آن به آسیب و تجمل‌گرایی مذموم یاد می‌شود مصون نیست. گرچه آسیب‌های تجمل‌گرایی بسیار است، اما در این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با تأکید بر سبک زندگی مدرن که مبتنی بر فردگرایی بوده و خود را در قالب مصرف‌ تظاهری، تبرّج، شهره‌گی، انباشت ثروت و تن-آسایی نشان می‌دهد و با توجه به نوعی ابهام عرفی در ممدوح و مذموم بودن این سبک زندگی به عنوان آسیب، به کشف مقوله‌های تجمل‌گرایی و زیباشناختی ممدوح از منظر آموزه‌های اسلامی پرداخته می‌شود. مهم‌ترین قیود مستخرج از آیات و روایات عبارتند از حیات طیبه، رزق طیب و حلال، شأنیت، هم‌زیستی با محرومین، رعایت اضعف مأمومین، حسن نیت، اخلاص و زهد. مقوله‌های متخذ از مبانی اسلامی، در راستای طراحی سبک زندگی دینی از جنس معاش طیب را نشان می‌دهد.

چکیده نسبت به کج‌روی و مفاسد اجتماعی تبیین‌های مختلف جامعه‌شناختی، رواشناختی و زیست‌شناختی صورت گرفته است. در قلمرو تبیبین‌های جامعه‌شناختی نیز پژوهشگران اجتماعی تلاش کردند با برجسته‌سازی برخی وجوه اجتماعی اثر گذار در این مسئله به مفهوم‌سازی و تبیبین آن بپردازند. این پژوهش مسئله محوری خود را فرهنگ حسی قرار داده است و تلاش می‌کند تا تأثیرات این فرهنگ را در شکل‌گیری آسیب‌ها و کج‌روی و مفاسد اجتماعی^[1] تحلیل نماید؛ بنابراین این مقاله که به روش تحلیلی منطقی سازمان می‌گیرد تلاش می‌کند به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که فرهنگ حس‌گرایی چه مسیری را برای شکل‌گیری مفاسد اجتماعی طی می‌کند. مسیرهای مهم مرتبط با فرهنگ حس‌گرایی که به تولید و ترویج انحرافات و آسیب‌های اجتماعی می‌انجامد عبارت‌اند از؛ فهم و تبیین مسئله اجتماعی، رهایی انسان، احساس محرومیت نسبی و نمایشی شدن جهان.
 
[1]. تفکیک بین دو مفهوم کج‌روی و مفاسد اجتماعی به‌خاطر تفاوت بار معنایی آن دو است که در بخش مفاهیم بررسی می‌شود.

چکیده پژوهش حاضر درصدد مرور سه دهه پژوهش‎های روابط پیش از ازدواج با تمرکز بر منابع غربی است. این تحقیق با روش تحلیل محتوا، حدود 200 منبع داخلی و عمدتا خارجی را مورد مطالعه قرار داده است و در غربالگری‌های متعدد 74 منبع مورد استفاده قرار گرفته است. با توجه به شکل‌گیری اولیه روابط پیش از ازدواج در غرب، این پژوهش، به بررسی مراحل تحول آن در غرب پرداخته است. عوامل شکل‌گیری و پیامدهای این روابط را بررسی نموده است. خویشتن‌داری ، عوامل موثر، نتایج و برنامه‌های آن را معرفی کرده است. یافته نهایی حکایت از آن دارد که روابط پیش از ازدواج در غرب، مراحل روابط آزاد، روابط ایمن و خودمهاگری را طی کرده است و امروزه خویشتن‌داری در روابط پیش از ازدواج شیوه سالم و صد درصد مطمئن معرفی شده است. این شیوه، فواید جسمانی، روانی، خانوادگی و فرهنگی-اجتماعی زیادی را به دنبال داشته است و برنامه‌های آن به طور گسترده درحال آموزش است. واژه «Abstinence» در امور جنسی در منابع لاتین، معادل «عفت» در منابع دینی است که در قرآن و روایات مورد تاکید قرار گرفته است. بر اساس یافته‌های روان شناسی همسو با آموزه‌های اسلامی، آموزش خویشتن‌داری و عفاف توصیه می‌گردد. در نهایت، همسو با راهبرد اسلام ترویج ازدواج آسان و خویشتن‌داری جنسی در تنظیم رفتارهای جنسی توصیه می‌شود.

چکیده چکیده
آسیب‌های اجتماعی و راهکارهای مقابله با آن‌ها از مهم‌ترین موضوعات در حوزه مباحث اجتماعی و دغدغه‌ای مشترک میان همه دلسوزان در جوامع بشری است، اما در جوامع دینی از اهمیت بالاتری برخوردار است. برای رسیدن به راهکارهای عملی، کاربردی و واقع‌گرا، بهترین مسیر، بهره‌مندی از تعالیم قرآن (به‌عنوان سخنِ خدایِ خالقِ انسان) و سیره و سخن معصومان (ع) (به‌عنوان راهنمایان حقیقی بشریت) است. آسیب‌های اجتماعی می‌توانند ناشی از کاستی‌ها و کژی‌ها در سه ساحت بینش‌ها و گرایش‌ها و کنش‌ها باشند و بدین لحاظ، راهکارهای مقابله نیز باید ناظر به هر سه ساحت باشند. با توجه به آنکه بعضی از این راهکارها تأمین‌کننده اصلاح‌گری در هر سه ساحت یا دو ساحت هستند، لذا در این پژوهش، بدون تفکیک از یکدیگر ارائه شده‌اند. آنچه در این نوشتار، پیش رو دارید، راهکارهای مقابله با آسیب‌های اجتماعی در قالب دوازده محور کلی است که هر یک می‌تواند زیرشاخه‌هایی داشته باشد. این راهکارها بر اساس سخن و سیره معصومان ارائه و در هر بخش، نمونه‌هایی بیان شده است.

واژگان کلیدی: آسیب‌های اجتماعی، راهکارهای مقابله، سیره معصومان‌ (ع)، ساحت‌های بینش و گرایش و کنش.

چکیده سبک زندگی یکی از عوامل ثبات و بی‌ثباتی خانواده به شمار می‌رود. امروزه سبک زندگی مدرن نارضایتی‌های زندگی و در نتیجه گرایش به طلاق را دامن است. در این تحقیق با استفاده از روش اجتهادی و نقلی، تلاش شده است فرهنگ سازی سبک معاشرت اسلامی را به عنوان یک راه حل برای گسست و فروپاشی خانواده معرفی کند. اصول معاشرت اسلامی و رویه‌های اخلاقی و تربیتی توصیه شده در منابع دینی به اهتمام بیشتر خانواده و تحکیم روابط خویشاوندی و زناشویی کمک میکند. اصولی مثل اصل مهربانی، اصل گذشت، اصل همکاری اصل همدلی میتواند به روابط زناشویی مطلوب‌تر کمک کند.

کلیدواژه: سبک زندگی، سبک معاشرت، سبک معاشرت اسلامی، ثبات خانواده، گسست خانواده.

چکیده مقاله حاضر درصدد بررسی «خودنمایی زنان در فضای مجازی به‌مثابه یک آسیب اجتماعی» است و برای مقابله با آن، راهکارهایی ارائه می‌شود. امروزه بخش عظیمی از حضور اجتماعی افراد در فضای مجازی سامان‌دهی شده است. این فضا می‌تواند به‌مثابه فرصتی طلایی یا بحران و آسیبی جدی تلقی شود. از سوی دیگر، گرایش به زیبایی در تمام افراد به‌ویژه زنان به‌طور ذاتی وجود دارد زمانی که تمایل به سمت زیبایی با میل به نمایش آن همراه می‌گردد، زمینه‌ای را مهیا می‌کند که ممکن است به خودنمایی منجر شود و دیگر یک مسئله خصوصی و مربوط به حیات فردی انسان نیست بلکه در اجتماع و حوزه عمومی نیز نمود پیدا می‌کند. خودنمایی زنان در فضای مجازی می‌تواند عامل اثرگذاری محسوب شود که پیامدهای قابل‌تأمل را به دنبال دارد. این مقاله مبتنی بر روش کیفی توصیفی و تحلیلی سامان می‌یابد و در پی آن است که به علل خودنمایی زنان در فضای مجازی و روش‌های تأثیرگذار در فرایند خودنمایی آنان و راهکارهای مقابله با آسیب‌های حاصل شده از این بحران بپردازد.

چکیده حاشیه‌نشینی به‌مثابه پدیده اجتماعی، ساختار و ویژگی‌های اجتماعی خاصی دارد که آن را از مفهوم سکونت در پیرامون شهر متمایز می‌سازد و تقریباً عواملی که سبب ایجاد آن می‌شود، هویت آن را هم می‌سازد. عناصر اصلی هویت حاشینه‌نشینی دارای ابعاد مختلف فرهنگی، اقتصادی، امنیتی و بهداشتی است و عوامل ایجاد آن‌هم در سه حوزه فرهنگی، اقتصادی و امنیتی و نیز در سطوح مختلف خرد، میانی و کلان یا ساختاری قابل بررسی است. پرهیز از رویکرد ناقص و یک بعدی به مسئله حاشیه‌نشینی و اتخاذ رویکردی جامع به آن مقتضی توجه به همه این عوامل در سطوح مذکور است. لذا به‌صورت کلی می‌توان تأثیر نه عامل را در ایجاد حاشینه‌نشینی بررسی کرد و قهرا راه حل‌های حاشیه‌نشینی هم معطوف به این حوزه‌ها خواهد بود

چکیده با توجه به اینکه خانواده سالم مناسبترین زمینه کمال و تعالی فرد و جامعه است. و شرط پویایی و استواری خانواده،وجود روابط صحیح و پایدار میان همسران است.هدف از این پژوهش مطالعه تطبیقی مولفه های فرهنگی خانواده پایدار از دیدگاه خانواده های تهرانی و شاخص های مطلوب در تعالیم اسلامی نیز بود. بنابراین در پژوهش حاضر میزان اعتقاد به شاخص های فرهنگی ( اسلامی٫ جامعه شناختی) خانواده پایدار در میان زنان و مردان متأهل شهر تهران که حداقل پنج سال از زندگی مشترک آنها گذشته باشد،بررسی شد.درتدوین چارچوب نظری این پژوهش،از نظریه های مطلوب اسلامی،نظریه های جامعه شناختی (فردگرایی و کنش متقابل نمادین)استفاده شد.روش مورد استفاده پیمایش و داده ها از طریق پرسشنامه جمع آوری شده است.حجم نمونه ۲۱۲نفر از زنان و مردان متأهل مناطق ۲۲گانه شهر تهران که بااستفاده از جدولlin و روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شده است. تجزیه و تحلیل داده ها،با آمار توصیفی(جداول توزیع فراوانی) و آمار استنباطی(آزمون کای اسکوئر)،و با استفاده از نرم افزار spss صورت گرفته است. یافته ها نشان داد که میزان اعتقاد به شاخص های تعالیم اسلامی برای ثبات خانواده با منطقه محل سکونت رابطه معنادار دارد، همچنین یافته ها حاکی از وجود رابطه معنادار بین شاخص جامعه شناختی و منطقه محل سکونت نیز بود . و سرانجام، بین شاخص های اسلامی و جامعه شناختی با هر یک از متغیرهای مستقل پژوهش یعنی ، جنسیت و سن زوجین، میزان تحصیلات زوجین، نوع شغل ،طول مدت زندگی زناشویی و تعداد فرزند رابطه معناداری یافت نشد .